بزرگداشت زمان در اندیشه ایرانی

ایرانیان شبانروز را به پنج گاه، بخش کرده بودند که همراه با ستایش خداوند در آن گاه ها، همان (گاه) را نیز ستایش می کردند.

بزرگداشت زمان در اندیشه ایرانی

به گزارش خبرنگاران، فریدون جنیدی در روزنامه اعتماد نوشت: یونانیان باستان درباره حرکت و زمان، سخن را به درازا کشانده اند، اما آنچه که ارسطو گفته است چنین است که: زمان نوعی عدد (مقدار) است (طبیعیات ارسطو، ترجمه مهدی فرشاد، رویه (صفحه) 160) یا زمان مقیاس حرکت و مقیاس شیئی متحرک است (همان، رویه 164) و در انتها، با همه نتیجه گیری ها: زمان عدد (مقدار) حرکت است (همان، رویه 170).

ابن سینا که شرح بر فلسفه یونانیان را نوشته است، در این باره می گوید: زمان در ماده نیست و ماده زمان حرکت، پس آن (زمان) مقدار حرکت بود (کارنامه ابن سینا، فریدون جنیدی، رویه 49). و سهروردی، سخن را اندکی به سوی اندیشه ایرانی می کشاند و می گوید: زمان نیز از جمله عالم است؛ زیرا مقدار حرکت فلک است (مجموعه مصنفات شیخ اشراق، به تصحیح سید حسین نصر، رویه167).

بنابراین، زمان از دیدگاه یونانیان تنها کیفیتی فیزیکی است که اندازه آن با حرکت شیئی یا فلک سنجیده می گردد. اما ایرانیان باستان را درباره زمان، داوری دیگر بوده است: نیایش و خشنودی و آفرین به سرورانِ روزها و گاه ها و ماه ها و گهنبارها و سال (یسنا، جلد دوم، رویه 83).

این گفتار شاید بیش از ده بار در کتاب کهن یسنا تکرار شده و در دفترهای دیگر نیز چون به زمان رسند، آن را بزرگ می دارند و ستایش می کنند، از جمله آفرینی برای زمان به نام بِرَساد هست که در آن همه گاه های روز و یکایک روزهای ماه (که هر یک با نامی ویژه خوانده می گردد) و جشن های سالیانه و پنج روز اندرگاهِ انتهاِ سال و خودِ سال ستایش می گردد.

ایرانیان چنین می اندیشیدند که جهان و آفرینش، با زمان جان می گیرد و مفهوم اندیشه زَروانی نیز همین است. و زَروان کیفیت یا چگونگی ای بس بزرگ تر و شگفت تر از آن است که در اندیشه جهانیان می گذرد؛ بالاتر از جهان و دستگاهِ خورشیدی ما است، و هستی و روایی آن بستگی به جنبش ماده ندارد. اما همین زمان در زمین ما نیز که به جنبش زمین به گردِ خود و گردِ خورشید بستگی دارد، ستودنی است؛ زیرا اگر همه پدیده های جهان را می باید ستود، کیفیتی که آن پدیده ها را روان می سازد و چون جان در میان آنان است، و آن همانا زمان است، نیز باید ستوده گردد؛ زیرا بی زمان، جان و جهان بی مفهوم می گردد، و افزون بر این چنان که گفته شد، زروان بی کرانه نیز ستوده می گردد. چنان پیداست که ایرانیان با پیش کشیدنِ چگونگی زروان، هزاران سال پیش تر از غربیان به هستی و چگونگی ِزمانی که بیرون از دستگاه خورشیدی ما است، پی برده بوده اند و آن را نیز می ستوده اند.

در گفتارهای کهن ایرانی چنین آمده است: زروان بی کران را می ستاییم، زروان کهنِ خودداده (خودآفریده) را می ستاییم.

سخنی که باید به این گفتار اضافه کرد گزارش پنج گاهِ ایرانیان و گَهَنبار است:

ایرانیان شبانروز را به پنج گاه، بخش کرده بودند که همراه با ستایش خداوند در آن گاه ها، همان (گاه) را نیز ستایش می کردند. این گاه ها عبارتند از: 1-گاه سپیده دم: از نیم شب تا برآمدن آفتاب؛ 2-گاه هاوَن: از برآمدن آفتاب تا نیمروز؛ 3-گام نیمروز (رَپیت وین): از نیمروز (ظهر) تا سه ساعت پس از نیمروز؛ 4-گاه پسین: از ساعت سه پس از نیمروز تا فرورفتن آفتاب؛ 5- گاه شام: از فرو رفتن آفتاب تا نیم شب.

در اندیشه ایرانی، دهش خداوند را بایستی پاس نهادن، و بدینروی، زمان در نزد ایرانیان گرامی بود، چنانکه جان! و شادی برترین دهش خداوند بود، و اینچنین در کتاب بسیار کهن یسنا شادی ستایش می شد، و ناشادی را گناه می شمردند... و در گفتارهای پیشین چنین آمده است:

تا او را از نابودی و بزه (گناه) ناشادی کم باشد (گزیده های زاتسپرم، ترجمه محدتقی راشد محصل، 1366، رویه 5).

در شاهنامه، در دیدار رستم و پیران (سپهسالار توران)، چون رستم از پیران می پرسد که چرا به ایران نمی آیی؟...

پاسخ پیران به رستم چنین است که مرا آرزو آنست که بایران آیم، اما فرزندان و دودمان گستردة من در توران، و گله های گوسفند و اسپ و سوار، کارِ آمدن را سخت می سازد و:

ز نیمه شب و دیده ام نیست شرم// که چندین بپالوده ام خون گرم

پیران، با چنین سخن، می گوید که نیمه شبان می گریم و نه از نیمه شب (زمان فرخنده شب) شرم دارم، و نه از دهش خداوند... که اشگ از چشمان می ریزم (... و ناشادم)!

گَهَنبار یا گاه انبار جشن هایی سالیانه است که در هر یک از آن ها، چند روز جشن و ستایش برگزار می گردد که در نوشته های پسین بدان می پردازم.

منبع: خبرگزاری ایسنا

به "بزرگداشت زمان در اندیشه ایرانی" امتیاز دهید

امتیاز دهید:

دیدگاه های مرتبط با "بزرگداشت زمان در اندیشه ایرانی"

* نظرتان را در مورد این مقاله با ما درمیان بگذارید